مدل‌یابی نقش معنویت خانواده در پیش‌بینی تاب‌آوری زناشویی با میانجی‌گری معنا در زندگی و امید رابطه‌ای
کلمات کلیدی:
معنویت خانواده, تاب‌آوری زناشویی, معنا در زندگی, امید رابطه‌ای, زوج‌ها, تحلیل مضمون, تهرانچکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر تبیین کیفی نقش معنویت خانواده در شکل‌گیری تاب‌آوری زناشویی با تمرکز بر سازوکارهای میانجی معنا در زندگی و امید رابطه‌ای در میان زوج‌های ساکن تهران بود.
مواد و روش‌ها: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. جامعه پژوهش شامل زوج‌های متأهل ساکن شهر تهران بود که تجربه مواجهه با تنش‌های زناشویی، اقتصادی، خانوادگی یا عاطفی را داشتند، اما همچنان رابطه خود را حفظ کرده بودند. مشارکت‌کنندگان به روش نمونه‌گیری هدفمند و با رعایت تنوع در سن، مدت ازدواج، وضعیت اقتصادی و تعداد فرزندان انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع، 24 نفر شامل 12 زن و 12 مرد در پژوهش شرکت کردند. مصاحبه‌ها پس از ضبط و پیاده‌سازی، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل تحلیل مضمون کدگذاری شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همتایان، ثبت مسیر تحلیل و درگیری مداوم با داده‌ها استفاده شد.
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «معنویت خانواده به‌مثابه نظام معنابخش مشترک»، «معنا در زندگی به‌عنوان بازتفسیر رنج‌های زناشویی»، «امید رابطه‌ای به‌عنوان نیروی ترمیم و تداوم» و «تاب‌آوری زناشویی به‌مثابه بازسازمان‌دهی رابطه پس از بحران». یافته‌ها نشان داد معنویت خانواده نه صرفاً در قالب مناسک دینی، بلکه به‌صورت تجربه مشترک از ارزش‌های اخلاقی، توکل، گذشت، تعهد، شکرگزاری، همدلی و احساس حضور امر متعالی در زندگی زوجی تجربه می‌شود. این معنویت از طریق تقویت معنا در زندگی و بازآفرینی امید رابطه‌ای، توان زوج‌ها را برای تحمل فشار، کاهش درماندگی، گفت‌وگوی سازنده و بازسازی پیوند عاطفی افزایش می‌دهد.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد معنویت خانواده می‌تواند در سطح فرایندی و رابطه‌ای، تاب‌آوری زناشویی را از طریق دو سازوکار کلیدی معنا در زندگی و امید رابطه‌ای تقویت کند. بر این اساس، مداخلات زوج‌درمانی در بافت فرهنگی ایران می‌توانند با حساسیت فرهنگی و بدون تحمیل باور، از ظرفیت‌های معنوی زوج‌ها برای معنا‌بخشی، امیدآفرینی و بازسازی رابطه استفاده کنند.
دانلودها
مراجع
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
David, P., & Stafford, L. (2015). A relational approach to religion and spirituality in marriage: The role of couples’ religious communication in marital satisfaction. Journal of Family Issues, 36(2), 232–249. https://doi.org/10.1177/0192513X13485922
Frankl, V. E. (1963). Man’s search for meaning: An introduction to logotherapy. Washington Square Press.
Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
Krok, D. (2021). The religious meaning system and resilience in spouse caregivers of cancer patients: A moderated mediation model of hope and affect. Journal of Religion and Health, 60, 296–311. https://doi.org/10.1007/s10943-020-01031-4
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Mahoney, A. (2010). Religion in families, 1999–2009: A relational spirituality framework. Journal of Marriage and Family, 72(4), 805–827. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00732.x
Pargament, K. I. (2007). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. Guilford Press.
Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4), 249–275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01
Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93. https://doi.org/10.1037/0022-0167.53.1.80
Walsh, F. (2003). Family resilience: A framework for clinical practice. Family Process, 42(1), 1–18. https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.2003.00001.x
Walsh, F. (2016). Strengthening family resilience (3rd ed.). Guilford Press.
Walsh, F. (2020). Loss and resilience in the time of COVID-19: Meaning making, hope, and transcendence. Family Process, 59(3), 898–911. https://doi.org/10.1111/famp.12588
