تبیین رابطه بین کنترلگری همسر، ناایمنی دلبستگی و فرسودگی رابطهای با نقش میانجی احساس خفگی روانشناختی
کلمات کلیدی:
کنترلگری همسر, ناایمنی دلبستگی, احساس خفگی روانشناختی, فرسودگی رابطهای, روابط زوجی, پژوهش کیفیچکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر تبیین تجربه زیسته افراد متأهل از نقش کنترلگری همسر در فعالسازی ناایمنی دلبستگی و شکلگیری فرسودگی رابطهای با تأکید بر نقش میانجی احساس خفگی روانشناختی بود.
مواد و روشها: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل 24 فرد متأهل ساکن شهر تهران بودند که تجربه زیسته تعارضهای کنترلگرانه، محدودیت در استقلال فردی و کاهش کیفیت رابطه زناشویی را گزارش کرده بودند. نمونهگیری بهصورت هدفمند و با رعایت اصل تنوع در جنسیت، سن، مدت ازدواج و وضعیت اشتغال انجام شد و گردآوری دادهها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. دادهها تنها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری شدند. مدت هر مصاحبه بین 45 تا 75 دقیقه بود. مصاحبهها پس از کسب رضایت آگاهانه ضبط، پیادهسازی و با استفاده از نرمافزار NVivo تحلیل شدند. فرایند تحلیل دادهها بر اساس کدگذاری اولیه، تجمیع کدها، استخراج زیرمضمونها و شکلدهی به مضمونهای اصلی انجام شد. برای افزایش اعتبارپذیری، از بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همتایان، یادداشتبرداری تحلیلی و حفظ مسیر ممیزی استفاده شد.
یافتهها: تحلیل مصاحبهها به استخراج چهار مضمون اصلی انجامید: «کنترلگری همسر بهمثابه فرسایش مرزهای فردی»، «فعالشدن چرخه ناایمنی دلبستگی»، «احساس خفگی روانشناختی بهعنوان تجربه مرکزی رابطه محدودکننده» و «فرسودگی رابطهای و عقبنشینی عاطفی». مشارکتکنندگان کنترلگری را صرفاً به معنای منع آشکار یا سلطه مستقیم توصیف نکردند، بلکه آن را مجموعهای از پایش رفتوآمد، بررسی تلفن همراه، محدودسازی روابط اجتماعی، بازخواست هیجانی، تصمیمگیری یکجانبه و ایجاد احساس گناه دانستند. این تجربه در افراد دارای اضطراب دلبستگی با ترس از طرد و وابستگی مضاعف و در افراد دارای اجتناب دلبستگی با فاصلهگیری، سکوت و قطع گفتوگوی عاطفی همراه شد. احساس خفگی روانشناختی، حلقه اتصال کنترلگری و فرسودگی رابطهای بود؛ یعنی افراد ابتدا کاهش آزادی روانی، سپس خودسانسوری، خستگی عاطفی و در نهایت بیحسی یا دلزدگی رابطهای را تجربه کردند.
نتیجهگیری: نتایج نشان داد کنترلگری همسر زمانی به فرسودگی رابطهای منجر میشود که بهصورت مداوم نیاز فرد به خودمختاری، امنیت هیجانی و مرزهای روانشناختی را تضعیف کند. احساس خفگی روانشناختی میتواند سازوکاری میانجی باشد که از طریق آن رفتارهای کنترلگرانه به تشدید ناایمنی دلبستگی و کاهش انرژی عاطفی رابطه منتهی میشود. یافتهها بر ضرورت مداخلههای زوجدرمانی مبتنی بر بازسازی مرزها، کاهش کنترل، افزایش امنیت دلبستگی و تقویت گفتوگوی خودمختارانه تأکید دارد.
دانلودها
مراجع
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Brennan, K. A., Clark, C. L., & Shaver, P. R. (1998). Self-report measurement of adult attachment: An integrative overview. In J. A. Simpson & W. S. Rholes (Eds.), Attachment theory and close relationships (pp. 46–76). Guilford Press.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Dutton, M. A., & Goodman, L. A. (2005). Coercion in intimate partner violence: Toward a new conceptualization. Sex Roles, 52(11–12), 743–756. https://doi.org/10.1007/s11199-005-4196-6
Follingstad, D. R. (2007). Rethinking current approaches to psychological abuse: Conceptual and methodological issues. Aggression and Violent Behavior, 12(4), 439–458. https://doi.org/10.1016/j.avb.2006.07.004
Hadden, B. W., Rodriguez, L. M., Knee, C. R., & Porter, B. (2015). Relationship autonomy and support provision in romantic relationships. Motivation and Emotion, 39, 359–373. https://doi.org/10.1007/s11031-014-9455-9
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
Johnson, S. M. (2004). The practice of emotionally focused couple therapy: Creating connection (2nd ed.). Brunner-Routledge.
Karney, B. R., & Bradbury, T. N. (1995). The longitudinal course of marital quality and stability: A review of theory, methods, and research. Psychological Bulletin, 118(1), 3–34. https://doi.org/10.1037/0033-2909.118.1.3
Kluwer, E. S., Karremans, J. C., Riedijk, L., & Knee, C. R. (2020). Autonomy in relatedness: How need fulfillment interacts in close relationships. Personality and Social Psychology Bulletin, 46(4), 603–616. https://doi.org/10.1177/0146167219867964
La Guardia, J. G., Ryan, R. M., Couchman, C. E., & Deci, E. L. (2000). Within-person variation in security of attachment: A self-determination theory perspective on attachment, need fulfillment, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 79(3), 367–384. https://doi.org/10.1037/0022-3514.79.3.367
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Lohmann, S., Cowlishaw, S., Ney, L. J., O’Donnell, M., & Felmingham, K. (2024). The trauma and mental health impacts of coercive control: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 25(1), 630–647. https://doi.org/10.1177/15248380231162972
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. Guilford Press.
Pines, A. M. (1996). Couple burnout: Causes and cures. Routledge.
Pines, A. M., Neal, M. B., Hammer, L. B., & Icekson, T. (2011). Job burnout and couple burnout in dual-earner couples in the sandwiched generation. Social Psychology Quarterly, 74(4), 361–386. https://doi.org/10.1177/0190272511422452
Rodriguez, L. M., DiBello, A. M., Øverup, C. S., & Neighbors, C. (2015). The price of distrust: Trust, anxious attachment, jealousy, and partner abuse. Partner Abuse, 6(3), 298–319. https://doi.org/10.1891/1946-6560.6.3.298
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Simpson, J. A., & Rholes, W. S. (2017). Adult attachment, stress, and romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.04.006
Stark, E. (2007). Coercive control: How men entrap women in personal life. Oxford University Press.